Аднак давайце па парадку. Сусветную вядомасць Нідэрланды атрымалі першым чынам як краіна, значная частка якой размешчана на былым марскім дне. Не знайсці больш у свеце такой краіны, дзе барацьба з воднай стыхіяй здаўна вызначала б лёсы людзей, дзе чалавек сам ствараў бы сабе "жыццёвая прастора", стагоддзямі зацята адваёўваючы яго ў мора, дзе водная роўнядзь блішчала б і плюскалася над галавой жыхароў, а гарады, змешчаныя паблізу ад мора, былі б размешчаны ніжэй яго ўзроўня.

Летапіс нідэрландскай гісторыі ўключае мноства старонак пра страшныя паводкі і згубы квітнеючых шматлюдных гарадоў і сёлаў, калі мора, нягледзячы на чалавечыя высілкі і выдаткі, змывала з твару зямлі плады прац шматлікіх пакаленняў. Колькі галандцаў загінула ў бездані вод. Не было, напэўна, ніводнага пакалення, якое не выпрабавала б на сабе страшную сілу мора. І нельга не пагадзіцца са сцвярджэннем, што з усіх войн у гісторыі чалавецтва толькі адну-адзіную можна апраўдаць - бесперапынную вайну галандцаў з морам. Гэта сапраўды вайна: галандцы распрацоўваюць стратэгію і тактыку, вырабляюць выведку - блізкую і глыбокую. Яны атрымліваюць перамогі, часам трываюць паразы, але зноў ідуць у напад. Узводзячы найскладаныя фартыфікацыйныя збудаванні, пядзя за пядзяй адваёўваюць занятую супернікам тэрыторыю. Як ва ўсякай вайне, ёсць тут пераможцы, ёсць чалавечыя ахвяры і матэрыяльныя страты...

У Галандыі асабліва востра адчуваеш адвечную барацьбу двух тварэнняў прыроды - воды і землі. Калі вада перамагае, яна паглынае вялікія прасторы. Але людзі дапамагаюць зямлі, на якой жывуць, абараняюць яе, узводзячы дамбы, да сённяшняга дня пераўтвораныя ў трывалую сцяну, якая адгароджвае краіну ад небяспечных капрызаў мора. Абарона ад мора стала для нідэрландцаў такім жа паўсядзённым клопатам, як гадоўля кветак, гадоўля скаціны, вытворчасць сыра. "У нас,- кажуць жыхары краіны,- тры ворага: азёры, рэкі і мора". І змагаюцца з гэтымі ворагамі, прычым вельмі актыўна. Азёры яны асушваюць, рэкі бяруць у палон, а мора адсоўваюць.

Часткі