Бурнае развіццё навукі ў Нідэрландах прывяло да таго, што ўжо з сярэдзіны XVIII стагоддзі тут сталі ўзнікаць навуковыя грамадствы: Галандскае грамадства навук у Харлеме, Грамадства мастацтваў і навук ва Утрехте, Амстэрдамскае матэматычнае грамадства і іншыя. У 1808 году заснаваны Каралеўскі інстытут навук, літаратуры і мастацтвы, пазней ператвораны ў Каралеўскую Акадэмію навук.

Кажучы пра развіццё навукі ў краіне, нельга не сказаць пра найвысокі ўзровень селекцыйных і іншых даследаванняў, спалучаных з сельскай гаспадаркай. У Нідэрландах (заўважце, толькі ў Нідэрландах!) вось ужо больш ста гадоў вядуцца племянныя кнігі буйнай рагатай скаціны, закладзеныя ў наш час у электронную "памяць" кампутараў. Такім чынам можна прасачыць радавод любой з кароў. Толькі так, лічаць галандцы, можна з поспехам весткі селекцыйную працу. А ў гэтай вобласці яны дамагліся дзіўных поспехаў: нідэрландская буйная рагатая скаціна вядомы ў свеце сваёй высокай прадуктыўнасцю, прычым і ў малочным, і ў мясным кірунку.

Вельмі інтэнсіўна галандцы ўкараняюць у сельскую гаспадарку цэлыя аўтаматызаваныя сістэмы. Неяк нам атрымалася пабываць на ферме спадара П. Смюлдерса ў Паўночным Брабанте. Было гэта яшчэ ў 1986 году, але ўжо тады на яго ферме шматлікія працы, у тым ліку і па рацыянальным сілкаванні кожнай каровы, выконваліся пры дапамозе кампутарнай сістэмы. Усе каровы былі забяспечаны электронна-сэнсарнымі датчыкамі. Прычым гэту ферму ніяк не аднясеш да буйных сельскагаспадарчых прадпрыемстваў, ды і размешчана яна не ў самай высокаразвітай правінцыі. Тым больш дзіўна!

У той жа час дзівіць, што нароўні з такімі сучаснымі дасягненнямі ў некаторых галінах працы вядуцца па даўніне. Да прыкладу, у кветкаводстве (калі, вядома, не лічыць селекцыйнай працы) ці ў сыраварстве. Апыняецца, сыр - услаўлены галандскі сыр, да якасці якога ўжо стагоддзямі выпрацаваны вызначаныя патрабаванні,- немагчыма вырабіць на прамысловай аснове. Гэта значыць, па перакананні галандцаў, можна, вядома, але не трэба. (Дарэчы, у Галандыі няма такога гатунку - галандскі сыр, ёсць сорак разнавіднасцяў сыра-эдэмскі, лимбургский, йонге белеген і інш.) Яны лічаць, што пры прамысловай вытворчасці сыр губляе некаторыя каштоўныя якасці. Асноўная маса выпусканага ў краіне сыра вырабляецца старым, дзедаўскім метадам, як і сто, і дзвесце гадоў назад.

Неяк раз нас, групу савецкіх працаўнікоў, часова змешчаных у камандзіроўцы ў Нідэрландах, запрасілі пабываць на адной з такіх фермаў. Гаспадыня яе, жанчына гадоў пяцідзесяці, распавяла, што ў тыдзень яна вырабляе 300 кілаграмаў сыра, прадае яго пасродніцкай фірме, а тая займаецца пастаўкамі спажыўцу. Тут жа мы пазнаёміліся з найпростай тэхналагічнай лініяй, не раз ужо апісанай у кніжках: малако заліваецца ў вялікі чан, дадаюцца рэчывы, якія спрыяюць яго хуткаму скісанню, затым пачынаецца працэс аддзялення сыроваткі, і пасля вызначаных маніпуляцый з зацвярдзелай масай яе яшчэ разоў адціскаюць ад сыроваткі, закладваюць у форму пад прэс. Па Часе ўвесь працэс займае шэсць-сем гадзін. Але неабходна мець на ўвазе, што выходныя пры такой працы не так ужо частыя, і хоць яна дае магчымасць зарабіць на жыццё, але пахваліцца адмысловымі нельга.

Часткі